✦ زبان آسمان را دقیق یاد بگیریم

فرهنگ‌نامه اصطلاحات نجومی و طالع‌بینی

۴۰ اصطلاح پرکاربرد با معنی روشن، تعریف کامل‌تر، مثال واقعی و مرز میان محاسبه علمی و برداشت فرهنگی. از مقارنه و مقابله تا قمر در عقرب و ساعات سیاره‌ای.

کتاب و ابزار ستاره‌شناسی در زمینه آسمان شب

از یک واژه، چند برداشت متفاوت ممکن است

واژه «برج» در یک فال ممکن است به بخشی قراردادی از دایره ۳۶۰ درجه اشاره کند، اما «صورت فلکی» در علم نجوم ناحیه‌ای با مرز رسمی در آسمان است. به همین ترتیب «مقارنه» یک آرایش زاویه‌ای قابل محاسبه است، نه اثبات موفقیت یا شکست کارهای روزمره. این فرهنگ‌نامه هر دو کاربرد علمی و تاریخی را کنار هم می‌گذارد، ولی آن‌ها را با هم مخلوط نمی‌کند.

برای اصطلاحاتی مانند ساعات سعد و نحس، مفهومِ تقسیم زمان را توضیح می‌دهیم و در عین حال ادعا نمی‌کنیم این برچسب‌ها پشتوانه تجربی برای تصمیم‌های حساس دارند. منابع پایین مقاله‌ها راهی برای مطالعه مستقل است؛ همه ارجاع‌ها در کتابخانه منابع و مراجع گردآوری شده‌اند و متن‌ها بازنویسی آموزشی‌اند، نه رونوشت منبع.

واژه‌نامه قابل جست‌وجو

اصطلاح مورد نظرت را پیدا کن

عبارت جست‌وجو در همین صفحه فیلتر می‌شود و به سرور ارسال نمی‌شود.

۴۰ اصطلاح برای مطالعه

مفاهیم پایه

منطقه‌البروج

نوار فرضی اطراف مسیر ظاهری خورشید که در آن حرکت ظاهری خورشید، ماه و بیشتر سیارات دیده می‌شود.

تعریف و مثال کامل ←
سنت و طالع‌بینی

برج طالع‌بینی

یکی از دوازده بخش برابر ۳۰ درجه‌ای در نظام‌های سنتی منطقه‌البروج؛ نه همان صورت فلکی نجومی.

تعریف و مثال کامل ←
مفاهیم پایه

صورت فلکی

یکی از ۸۸ ناحیه رسمی مرزبندی‌شده آسمان در نجوم جدید؛ ممکن است الگویی از ستارگان با نام تاریخی داشته باشد.

تعریف و مثال کامل ←
مفاهیم پایه

ستاره‌واره یا الگوی ستاره‌ای

شکل شناخته‌شده‌ای از چند ستاره که لزوماً معادل صورت فلکی رسمی نیست.

تعریف و مثال کامل ←
مفاهیم پایه

دایرةالبروج

مسیر ظاهری سالانه خورشید روی کره آسمان، که از تصویر صفحه مدار زمین به دست می‌آید.

تعریف و مثال کامل ←
مفاهیم پایه

کره آسمان

مدلی هندسی که در آن اجرام را روی سطح کره‌ای فرضی پیرامون ناظر تصویر می‌کنیم.

تعریف و مثال کامل ←
هندسه و حرکت

بعد و میل آسمانی

دو مختصات روی کره آسمان که نقش طول و عرض جغرافیایی را در جهت‌یابی ستارگان دارند.

تعریف و مثال کامل ←
هندسه و حرکت

طول دایرةالبروجی

زاویه موقعیت جرم در امتداد دایرةالبروج از مبدأ قراردادی، معمولاً بین صفر تا ۳۶۰ درجه.

تعریف و مثال کامل ←
هندسه و حرکت

مقارنه یا اجتماع

هم‌راستایی ظاهری دو جرم از دید ناظر؛ در تعریف مختصاتی معمولاً طول یا بعد ظاهری مشترک.

تعریف و مثال کامل ←
هندسه و حرکت

مقابله

آرایش ظاهری با اختلاف تقریباً ۱۸۰ درجه در طول دایرةالبروجی یا بعدِ مستقیم دو جرم.

تعریف و مثال کامل ←
هندسه و حرکت

تربیع زاویه‌ای (۹۰ درجه)

اختلاف زاویه‌ای نزدیک ۹۰ درجه میان دو جرم، در کاربرد سنتی به‌عنوان یکی از جنبه‌ها یا اصطلاحات رصدی.

تعریف و مثال کامل ←
هندسه و حرکت

حرکت رجعی یا بازگشتی ظاهری

دوره‌ای که سیاره از دید زمین نسبت به ستارگان پس‌زمینه، ظاهراً در جهت عکس حرکت معمول جابه‌جا می‌شود.

تعریف و مثال کامل ←
هندسه و حرکت

تقدیم اعتدالین

تغییر آهسته جهت محور چرخش زمین در فضا که جای نقطه اعتدال را نسبت به ستاره‌ها به‌تدریج جابه‌جا می‌کند.

تعریف و مثال کامل ←
ماه و خورشید

فازهای ماه

شکل روشناییِ دیده‌شده قرص ماه که با تغییر زاویه خورشید، زمین و ماه در طول ماه قمری دگرگون می‌شود.

تعریف و مثال کامل ←
ماه و خورشید

ماه نو یا محاق

مرحله‌ای که طول دایرةالبروجی ماه و خورشید تقریباً یکسان می‌شود و بخش روشنِ رو به ما بسیار کم است.

تعریف و مثال کامل ←
ماه و خورشید

بدر یا ماه کامل

مرحله‌ای که ماه تقریباً در جهت مخالف خورشید قرار دارد و بخش رو به زمینِ آن تقریباً کاملاً روشن دیده می‌شود.

تعریف و مثال کامل ←
ماه و خورشید

خورشیدگرفتگی

پدیده‌ای که ماه از دید برخی ناظران زمین از جلوی خورشید عبور می‌کند و بخشی یا همه قرص خورشید را می‌پوشاند.

تعریف و مثال کامل ←
ماه و خورشید

ماه‌گرفتگی

وقتی ماه در زمان بدر از بخش‌هایی از سایه زمین عبور می‌کند و روشنایی یا رنگ آن تغییر می‌کند.

تعریف و مثال کامل ←
ماه و خورشید

گره‌های مدار ماه

دو نقطه فرضی محل تقاطع صفحه مدار ماه با صفحه دایرةالبروج که نقش مهمی در رخ دادن گرفتگی‌ها دارند.

تعریف و مثال کامل ←
ماه و خورشید

اعتدال بهاری و پاییزی

دو زمان در سال که خورشید از استوای سماوی عبور می‌کند و طول شب و روز تقریباً به هم نزدیک می‌شوند.

تعریف و مثال کامل ←
ماه و خورشید

انقلاب تابستانی و زمستانی

دو نقطه سالانه که میل خورشید نسبت به استوای سماوی به بیشینه شمالی یا جنوبی می‌رسد.

تعریف و مثال کامل ←
رصد و زمان

شفق و گرگ‌ومیش

روشنایی آسمان پیش از طلوع یا پس از غروب خورشید که با عمق قرار گرفتن خورشید زیر افق تعریف می‌شود.

تعریف و مثال کامل ←
رصد و زمان

قدر ظاهری ستاره

مقیاسی لگاریتمی برای مقایسه روشنایی اجرام از دید ناظر؛ عدد کوچک‌تر به معنی جرم روشن‌تر است.

تعریف و مثال کامل ←
سنت و طالع‌بینی

بروج فصلی یا گرمسیری

نظامی که دوازده بخش برابر ۳۰ درجه‌ای را با مبدأ اعتدال مارس تعریف می‌کند.

تعریف و مثال کامل ←
سنت و طالع‌بینی

بروج ستاره‌ای یا سایدریال

نظام دوازده‌بخشی ۳۰ درجه‌ای که مبدأ آن به زمینه ستارگان مرجع وابسته است.

تعریف و مثال کامل ←
سنت و طالع‌بینی

طالع یا نشانِ طلوع‌کننده

نقطه تقاطع دایرةالبروج با افق شرقی در لحظه و مکان معین؛ در طالع‌بینی با نام Ascendant شناخته می‌شود.

تعریف و مثال کامل ←
سنت و طالع‌بینی

چارت تولد یا زایچه

نمودار سنتی موقعیت خورشید، ماه و سیارات در تاریخ و مکان تولد؛ تفسیر آن علمی و اثبات‌شده نیست.

تعریف و مثال کامل ←
سنت و طالع‌بینی

چهار عنصر سنتی

دسته‌بندی تاریخی آتش، خاک، هوا و آب که در طالع‌بینی به بروج نسبت داده می‌شوند.

تعریف و مثال کامل ←
سنت و طالع‌بینی

ساعات سیاره‌ای

تقسیم سنتی فاصله طلوع تا غروب و غروب تا طلوع بعدی به دوازده بخش برای هر نیم‌روز و نیم‌شب.

تعریف و مثال کامل ←
سنت و طالع‌بینی

ساعات سعد و نحس

برچسب‌های ارزشی در بعضی سنت‌های طالع‌بینی برای زمان‌های منسوب به سیارات؛ نه شاخص علمی خوب یا بد بودن یک ساعت.

تعریف و مثال کامل ←
سنت و طالع‌بینی

قمر در عقرب

عنوان سنتی برای قرار گرفتن ماه در «برج عقرب» یا «صورت فلکی عقرب»؛ دو شیوه‌ای که زمان‌های یکسان ندارند.

تعریف و مثال کامل ←
سنت و طالع‌بینی

منازل قمر

تقسیم تاریخی مسیر ماه به ایستگاه‌های نام‌دار که در سنت‌های گوناگون صورت‌های متفاوتی دارد.

تعریف و مثال کامل ←
سنت و طالع‌بینی

اتصالات یا جنبه‌های سیاره‌ای

نامی برای فاصله‌های زاویه‌ای خاص میان اجرام در نمودارهای طالع‌بینی.

تعریف و مثال کامل ←
سنت و طالع‌بینی

تثلیث یا زاویه ۱۲۰ درجه

نام سنتیِ اختلاف زاویه‌ای نزدیک ۱۲۰ درجه میان دو جرم در نقشه طالع‌بینی.

تعریف و مثال کامل ←
سنت و طالع‌بینی

تسدیس یا زاویه ۶۰ درجه

نام سنتی اختلاف زاویه‌ای حدود ۶۰ درجه میان دو جرم یا نقطه در چارت طالع‌بینی.

تعریف و مثال کامل ←
هندسه و حرکت

ترانزیت یا گذر

اصطلاحی با دو کاربرد: عبور ظاهری جرمی از جلوی جرم دیگر در نجوم، یا حرکت جاری سیارات نسبت به چارت در طالع‌بینی.

تعریف و مثال کامل ←
مفاهیم پایه

زمین‌مرکزی و خورشیدمرکزی

دو چارچوب مختصاتی متفاوت برای توصیف مکان اجرام؛ انتخاب چارچوب بر اعداد ظاهری اثر می‌گذارد.

تعریف و مثال کامل ←
رصد و زمان

طلوع و غروب نجومی

زمان‌های محلی پدیدار یا ناپدید شدن یک جرم از افق، وابسته به موقعیت ناظر و ویژگی‌های افق.

تعریف و مثال کامل ←
رصد و زمان

بارش شهابی

افزایش تعداد شهاب‌های قابل مشاهده زمانی که زمین از جریان ذرات ریز باقی‌مانده از دنباله‌دار یا جرم دیگری می‌گذرد.

تعریف و مثال کامل ←
ماه و خورشید

اوج و حضیض ماه

دورترین و نزدیک‌ترین موقعیت ماه نسبت به زمین در مدار بیضوی و متغیر آن.

تعریف و مثال کامل ←

کدام بخش‌ها به این فرهنگ‌نامه مرتبط‌اند؟

نظر شما برای ما مهم است

به این فال امتیاز دهید

این امتیاز مربوط به تجربه مطالعه و کیفیت این صفحه است، نه میزان درست از آب درآمدن پیش‌بینی‌ها.

هنوز امتیازی ثبت نشده اولین نفری باشید که امتیاز می‌دهد
امتیاز خود را انتخاب کنید

هر بازدیدکننده در این مرورگر برای هر صفحه یک رأی قابل ویرایش دارد.

فال‌های این بخش با الهام از نمادهای سنتی ماه‌های تولد برای سرگرمی و تأمل شخصی نوشته شده‌اند؛ مبنای علمی برای پیش‌بینی آینده یا تعیین سازگاری افراد نیستند و توصیه پزشکی یا مالی محسوب نمی‌شوند.